Toegankelijkheid als eis in een aanbesteding

Het bestek telt veertig pagina’s. Op pagina 23, tussen de eisen over hosting en de eisen over beveiliging, staat één zin: “De op te leveren website voldoet aantoonbaar aan EN 301 549.” Wie als webbureau of softwareleverancier inschrijft op een overheidsopdracht, komt die zin steeds vaker tegen. Toegankelijkheid in een aanbesteding is geen bijzaak meer, en het woord dat ertoe doet is “aantoonbaar”.

Waarom overheden toegankelijkheid in een aanbesteding vragen

Overheidsinstanties in Nederland moeten zelf voldoen aan het Besluit digitale toegankelijkheid overheid. Hun websites en apps moeten toegankelijk zijn, en zij publiceren een toegankelijkheidsverklaring in het register op digitoegankelijk.nl. Die verklaring krijgt een status van A tot en met E, waarbij A betekent dat volledig wordt voldaan. Een gemeente die een nieuwe site laat bouwen, kan zich dus niet veroorloven dat de opgeleverde site die status naar beneden haalt. Meer over dat stelsel staat op de pagina over digitoegankelijk en de overheid.

Daarnaast vragen de Europese aanbestedingsregels om bij de inkoop van zaken die door mensen worden gebruikt rekening te houden met toegankelijkheid voor mensen met een beperking. Hoe een aanbestedende dienst dat precies invult, verschilt per opdracht.

Wat er in een bestek staat

De formuleringen lopen uiteen, maar u komt grofweg drie varianten tegen:

Formulering	Wat er bedoeld wordt
“Voldoet aan EN 301 549”	De Europese norm voor ICT-toegankelijkheid. Voor webcontent verwijst die naar WCAG 2.1 niveau AA.
“Voldoet aan WCAG 2.1 AA” of “WCAG 2.2 AA”	De webrichtlijnen rechtstreeks. Wie aan 2.2 AA voldoet, voldoet ook aan 2.1 AA.
“Leverancier toont aan dat…”	U moet bewijs aanleveren, vaak bij oplevering en soms al bij inschrijving.

EN 301 549 is breder dan WCAG. De norm bevat ook eisen voor software, documenten, hardware en ondersteunende diensten zoals documentatie en helpdesk. Levert u een webapplicatie met een beheeromgeving, dan kan de aanbestedende dienst ook eisen stellen aan die beheeromgeving, want ook medewerkers van de overheid kunnen een beperking hebben. Hoe de norm in elkaar zit, staat uitgelegd bij EN 301 549 in gewone taal.

Welk bewijs u kunt leveren

Bij de inschrijving

Vóór de opdracht bestaat de website nog niet. U kunt dus nog niet bewijzen dat die voldoet. Wel kunt u laten zien dat u weet hoe het moet:

• een beschrijving van uw werkwijze: hoe u toegankelijkheid meeneemt in ontwerp, bouw en test;
• referenties van eerdere projecten, met de status van hun toegankelijkheidsverklaring als die openbaar is;
• een of meer auditrapporten van eerder werk, als de klant daar toestemming voor geeft;
• de kennis in uw team: wie test met een schermlezer, wie beoordeelt contrast en formulieren.

Bij de oplevering

Hier wordt het concreet. Gangbaar bewijs is een auditrapport tegen WCAG 2.1 of 2.2 niveau AA, liefst opgesteld door een partij die de site niet zelf heeft gebouwd. Bij de overheid moet zo’n onderzoek voor de verklaring vaak aan bepaalde eisen voldoen; controleer bij de opdrachtgever wat zij verwachten. Wie het onderzoek uitvoert en hoe, kan bepalen of de opdrachtgever er een A-status mee kan onderbouwen.

Voor software en componenten

Bij softwareproducten wordt vaak gevraagd om een conformiteitsrapport, internationaal bekend als ACR (Accessibility Conformance Report). Een veelgebruikt sjabloon daarvoor is de VPAT, waarvan een versie bestaat die de criteria van EN 301 549 volgt. Daarin staat per criterium of het product voldoet, gedeeltelijk voldoet of niet voldoet, met een toelichting.

Wat u wel en niet moet beloven

De verleiding is groot om in een inschrijving “100 procent toegankelijk” te zetten. Doe dat niet. Toegankelijkheid hangt ook af van de inhoud die de opdrachtgever na oplevering plaatst, van externe diensten die zij laten inbouwen en van pdf’s die ze zelf maken. Beloof wat u in de hand heeft:

• dat de opgeleverde templates, componenten en functionaliteit voldoen aan WCAG 2.2 AA;
• dat u bevindingen uit een audit binnen een afgesproken termijn herstelt;
• dat redacteuren een instructie krijgen voor toegankelijke content;
• dat u bij onderhoud let op regressies na updates.

Maak ook afspraken over wat buiten uw bereik valt. Een externe formulierdienst of een ingebouwde kaart van een derde partij kunt u niet altijd toegankelijk maken. Benoem dat vooraf en stel alternatieven voor.

Veelgemaakte fouten bij inschrijvingen

• Een automatische scan als bewijs aanleveren. Een rapport van een gratis scantool met “0 fouten” zegt weinig. Zulke tools vinden maar een deel van de problemen, en een beoordelaar weet dat.
• Het thema of de pagebuilder als garantie noemen. “Ons thema is toegankelijk” gaat over het vertrekpunt, niet over de site die u oplevert met alle maatwerk en plugins.
• Een overlay-plugin aanbieden als oplossing. Een widget die knoppen voor contrast en lettergrootte toevoegt, maakt de onderliggende code niet toegankelijk. Bij een deskundige beoordelaar werkt het eerder tegen u.
• De beheeromgeving vergeten. Als het bestek EN 301 549 noemt en de opdrachtgever eigen medewerkers met de software laat werken, kan ook het backend meetellen.

Toegankelijkheid inbouwen in het project

De beste voorbereiding op een aanbesteding is een werkwijze waarin toegankelijkheid vanzelf meegaat. Concreet:

1. Ontwerp: contrast controleren (4,5:1 voor normale tekst, 3:1 voor grote tekst en interface-onderdelen), focusstijlen ontwerpen, klikgebieden van minstens 24 bij 24 CSS-pixels.
2. Bouw: semantische HTML, echte knoppen en links, landmarks, formulierlabels. Zie bijvoorbeeld het verschil tussen een knop en een link.
3. Test: automatische scan, toetsenbordtest, schermlezertest, zoom tot 400 procent.
4. Oplevering: auditrapport, instructie voor redacteuren, concept voor de toegankelijkheidsverklaring.
5. Beheer: controle na updates en bij nieuwe functionaliteit.

Wie zo werkt, kan in een inschrijving een concreet en geloofwaardig verhaal vertellen, in plaats van een algemene belofte.

Als u zelf de overheid bent

Schrijft u als aanbestedende dienst een bestek? Vraag dan niet alleen om “voldoen aan EN 301 549”, maar ook om bewijs bij oplevering, een hersteltermijn voor bevindingen en een instructie voor uw eigen redacteuren. Een eis zonder toetsing levert in de praktijk weinig op.

WebMaintor werkt met WordPress en WooCommerce en neemt bij een opdracht het testen en herstellen mee. Voor de algemene aanpak van een toegankelijke site, los van aanbestedingen, kunt u terecht bij een website toegankelijk maken.